|
بەرلەوەی بنەماڵەی بابانییەکان بیرلە دروستکردنی
شاری سلێمانی بکەنەوە، ئیمارەتەکەیان لەگوندی (قەڵاچوالان)
بوو، لەگەڵ بەرفراوان بوونی ئیمارەتەکە،جموجوڵی
ئاوەدانکردنەوە و بنیاتنانی شارستانی لەناوچەکەدا
دەستی پێکرد،لەسەردەمی فەرمانڕەوایی باباندا
ململانێ وتوندوتیژیی لەنێوان فارسەکان و
عوسمانییەکاندا هەبوو، شوێنی جوگرافیای
قەڵاچوالانیش لەبەر نزیکی لەسنووری ئێرانەوە،
شوێنَک بوو ببوە مەترسی شەڕو پێکدادانی نێوان
لەشکری فارس و عوسمانییەکان بۆیە هەریەکە لە "
نادر شا و سوڵتان مەحمودی یەکەم" لەهەوڵی ئەوەدا
بوون ئیمارەتی بابان بەلای خۆیاندا رابکێشن،
کێشمەکێشی ناوخۆیش لەنێو بنەماڵەی بابانییەکان و
ئیمارەتە کوردییەکاندا بۆ کورسی و دەستەڵات
ئەوەندەی دیکە مەترسی لەسەر ناوچەکە دروست کردبوو،
ئەمەش وایکرد مەحمود پاشای بابان ساڵی (1781)ی
زاینی بیری لەوەکردەوە ناوەندی بەڕێوەبردنی سیاسی
لەقەڵاچوالانەوە بگوێزێتەوە بۆ شوێنێکی تر، بۆیە
سەرای حکومەتی لە نزیک گوندی مەڵکەندی دروستکرد،
دواتر ئیبراهیم پاشای بابان لەساڵی (1783) دا
فەرمانڕەوایی ئیمارەتەکەی گرتە ئەستۆ ودەستیکرد بە
دروستکردنی شاری سلێمانی تا لەساڵی(1784)دا
لەدروستکردنی شاری سلێمانی کۆتایی هات، لەهەمان
ساڵدا بابانییەکان پایتەختی ئیمارەتەکەیان
گواستەوە سلێمانی.
لەساڵنامەی( 1955)ی سلێمانیدا کەلە رۆژنامەی" ژین"
دا بڵاوکراوەتەوە هاتووە: "ئیبراهیم پاشای بابان
خۆی حوکمداری شاری قەڵاچوالان بووە، لەبەرناخۆشی و
تەنگی شوێنەکە و لەترسی هێرشی دوژمن بەتایبەتی لە
نادر شای حوکمداری ئێران کەگەلێ جار ویستویەتی
هەڵمەت بەرێتە سەری دەست بەسەری بکات، بەناچاری
شاروشوێنی هەڵسوڕانی کاروباری وڵاتەکەی گواستەوە
ئەم شوێنە کەئێستا شاری سلێمانییە".
((شوێنی
شاری سلێمانی))
شاری سلێمانی دەکەوێتە نێوان هێڵی پانی ( 34 – 36)
پلە لەسەر هێڵی کەمەر و هێڵی درێژی ( 45 – 46) پلە
لەرۆژهەڵاتی هێڵی گرینویجی گۆی زەوییەوە، واتە
دەکەوێتە باشوری رۆژئاوای کیشوەری ئاسیا و باکوری
خۆرهەڵاتی کوردستانی عیراقەوە.
سلێمانی لەباکوری خۆرهەڵاتەوە بەزینجیرە شاخی
ئەزمڕ کە( 1702م ) و گۆیژە ( 1524م ) بەرزن و
قەیوان دەورە دراوە، لەباشوورەوە چیای بەرانان کە
( 1373م) بەرزە دەورەدراوە و لەرۆژهەڵاتیشەوە
دەشتی شارەزوور دەستپێدەکات کە درێژییەکەی ( 45 کم)
و پانییەکەی ( 15 کم) لەرۆژئاواشەوە شاخی تاسڵوجە
کە ( 911 م ) بەرزییەتی گەمارۆی داوە، شارەکەش (
853 م) لەئاستی رووی دەریاوە بەرزە و ئاووهەواکەی
بەدەریای ناوەڕاستەوە کاریگەرە و لەزستاندا ساردو
باراناوییەو هاوینیشی وشک و گەرم و بێبارانە،
جیاوازییەکی زۆریش لەنێوان پلەکانی گەرمای شەو رۆژ
و وەرزەکانی ساڵیدا بەدی دەکرێت.
لە یەکێک لەژمارەکانی رۆژنامەی ژیندا ساڵی 1955
بەم جۆرە باس لەپێگەی جوگرافیای شاری سلێمانی
کراوە:
" شاری سلێمانی مەرکەزی لیوای سلێمانیە،
لەسەروویەوە شاخی گۆیژە و ئەزمڕ لەخواریەوە روباری
تانجەرۆ و زنجیرە شاخی گڵە زەردە دەوری داوە،
پانایی روەکەی ( 20) ملیۆن و ( 250) هەزار مەترەو
ژمارەی دانیشتوانی دەگاتە (60 ) هەزار کەس و
خانووەکانی نزیکەی ( 7) هەزارە، شەش گەڕەکی سەرەکی
تیایە( کانی ئاسکان، گۆیژە، مەڵکەندی، سەرشەقام،
چوارباخ، دەرگەزێن) گەڕەکی جولەکانی جارانیش ئێستا
خراوەتەسەر گەڕەکی سەرشەقام".
هەرسەبارەت بەشاری سلێمانی رۆژنامەکە نوسیویەتی :
" لەناوشارەکەدا نەخۆشخانەیەکی گەورە و دوو
موستەوسەف وشوێنی پاراستنی ساوایان هەیە ( 40 )
مزگەوت و ( 6) ئوتێل و ( 35) لۆقنتە و کەبابخانە(
5) چایخانەی گەورە و بچوک، ( 13) دەلاکخانە، ( 10)
حەمام، نزیکەی(2 ) هەزار دوکان لەگەڵ ( 3) بانکی
تیایە( بانکی زراعی، عەقاری، رافیدەین) .
|